Początki rozwoju ruchu regionalnego w Polsce sięgają XIX wieku ale największy jego rozkwit nastąpił dopiero w II połowie XX wieku.
Czym jest regionalizm, jaka jest jego idea? Syntetycznej odpowiedzi udzielają źródła encyklopedyczne: "regionalizm jest to ruch społeczno- kulturalny dążący do zachowania swoistych cech kultury danego obszaru, do pogłębienia wiedzy o tej kulturze, do jej rozwoju i odnowy."
Mieszkańcy każdego zakątka kraju przez wiele wieków tworzyli własną kulturę i sztukę, często oryginalną i niepowtarzalną w swoim folklorze i w każdym innym przejawie.
Z myślą o potrzebie kultywowania regionalnych tradycji, ważnych na każdym etapie rozwoju historycznego kraju, zrodził się naturalny ruch społeczny na płaszczyźnie którego spotkali się wszyscy, którzy pragnęli coś wnieść do ogólnonarodowego dzieła upowszechniania kultury, nie zastępując w niczym placówek profesjonalnych.
Z tych to pobudek, już w XIX wieku na polskich ziemiach, a w tym i na leżajszczyźnie, powstały pierwsze czytelnie, biblioteki, zespoły teatralne, kasyna, które pielęgnowały mowę ojczystą, uczyły, przypominały dzieje narodu, umacniały więzi.
Za "Dziejami Leżajska" powtórzmy:
W 1868 r. ks. Jan Kanty Skoczylas założył w mieście Czytelnię Ludową, a 700-tomowy zbiór biblioteczny powstał z darowizn mieszczan.
Dla potrzeb czytelni wzniesiono na Podklasztorzu dom, w którym była też sala widowiskowa. Tu powstał i działał teatr amatorski. Przy parafii łacińskiej i unickiej istniały chóry, podobnie jak i przy gminie żydowskiej. Dwie kapele włościańskie i żydowska przygrywały na weselach, w karczmach i na jarmarkach. Wysokiej klasy organista wykonywał koncerty dla pielgrzymów przyjeżdżających z różnych stron Galicji.
W mieście powstały 2 kasyna z czytelniami. Na Podklasztorzu miało też siedzibę Towarzystwo Oświaty Ludowej organizujące spotkania dla nauczycieli. W 1903 roku powstało gniazdo "Sokoła".
Rusini byli zorganizowani we własnym towarzystwie "Proświta".
Podobnie, ale już w innych warunkach społeczno- politycznych, działali społecznicy w okresie II Rzeczypospolitej i po 1944 r. Byli oni protoplastami przyszłych regionalistów.
Wiele lat po II Wojnie Światowej (począwszy od lat 60) nastąpił renesans w rozwoju ruchu regionalnego. Jak grzyby po deszczu, zaczęły powstawać w Polsce lokalne towarzystwa, których na początku 1980 roku było już 648. Był to ruch masowych, skupiający setki tysięcy członków. Działalność swą znaczył coraz większymi dokonaniami.
W 1977 r. w Olsztynie odbył się I Kongres Regionalnych Towarzystw Kultury, na którym jednoznacznie określono zadania dla całego ruchu, a przede wszystkim przyjęto deklarację: "Zobowiązujemy się pielęgnować i upowszechniać regionalne tradycje kultury, które stanowią integralną część kultury ogólnonarodowej oraz zespalać te tradycje z wymogami dnia bieżącego i wizją przyszłości."
Rozwój ruchu regionalistów miał także swoje miejsce na Rzeszowszczyźnie. Do 1976 r. powstało 6 towarzystw, do 1980 r. - 9, a do 1990 r. dalszych 5, razem było 20 towarzystw miłośników ziemi (w obrębie województwa z lat 1975- 1999).
Jako pierwsze powstało towarzystwo Kolbuszowej (1957), następnie w Mielcu (1964) i Strzyżowie (1967). Jako czwarte w województwie powstało Towarzystwo Miłośników Ziemi Leżajskiej (1969), a po nim inne w: Łańcucie, Ropczycach, Tyczynie, Grodzisku Dolnym, Sędziszowie, Rzeszowie, Sokołowie, Żołyni i w Nowej Sarzynie.
Ważnym wydarzeniem w życiu towarzystw było powołanie w 1974 r. Rzeszowskiego Towarzystwa Kultury integrującego działalność towarzystw regionalnych, służąc im pomocą i doradą.
Pierwsze lata nowoutworzonego towarzystwa w Leżajsku i w innych miejscowościach nie były łatwe. Brak było wzorców i doświadczeń, ale z upływem czasu idea regionalizmu zyskiwała zrozumienie i wsparcie u nauczycieli, pracowników kultury i części działaczy gospodarczych. Kilka lat trwały rozmowy aby utworzyć grupę założycieli, a potem rejestracja statutu. Jeszcze później podjęto działalność merytoryczną.
